تصور بکنید که شما در زیرزمین خانه‌تان یک جفت کفش اسکیت کهنه داشته باشید و یک روز تصمیم بگیرید که از چرخ‌های کفش‌های اسکیتتان در ساخت روبات اسکیت‌بازی استفاده بکنید. حال اگر کارخانه‌ی سازنده‌ی کفش اسکیت این اجازه را به شما ندهد؛ مثلا در راهنمای استفاده که همراه با کفش‌های اسکیت هست، نوشته باشد که حق جدا سازی و یا دست بردن در قطعات داخلی اسکیت را ندارید، چه حالی پیدا می‌کنید؟ یا به این فکر یکنید که در راهنمای استفاده از کفش های اسکیت نوشته باشد که فقط شخصی که بابت خرید کفش‌ها پول می‌پردازد و یا آن‌ها را از کسی هدیه می‌گیرد، حق استفاده دارد، و شما این حق را ندارید که کفش‌هایتان را مثلا به پسر همسایه‌تان قرض بدهید. در غیر این صورت کارخانه‌ی سازنده می‌تواند شما را تحت پیگرد قانونی قرار داده و وادار به پرداخت جریمه‌ی نقدی بکند و یا حتی زندانی بکند. فکر می‌کنم در این صورت با من موافق خواهید بود که در واقع مالک کفش‌های اسکیتی که بابت آن‌ها پول پرداخت کرده‌اید، نیستید؛ و از شما در استفاده از کفش‌های اسکیتتان صلب آزادی شده است.

هرچند چنین مساله‌ای در زمینه‌ی اسبایی مثل کفش اسکیت به ندرت اتفاق می‌افتد، در دنیای نرم‌افزار و اسباب دیجیتال شرکت‌های بسیاری وجود دارند که چنین محدودیت‌هایی (و حتی شدید‌تر از آن) در استفاده‌ی کاربران از محصولاتشان اعمال می‌کنند. شرکت‌هایی مثل مایکروسافت، اپل، ادوبی، آمازون و… از این جمله‌اند. نرم‌افزارهای این چنینی اغلب اختصاصی (Proprietary) نامیده می‌شوند. اگر شما از این نرم‌افزارها نسخه‌برداری بکنید و به دوست خود بدهید، اگر سعی بکنید که از روش کار نرم‌افزار سر در بیاورید، اگر در این نرم‌افزارها دست ببرید و یا اگر آن را بر روی بیش از یک کامپیوتر از کامپیوترهای متعلق به خود نصب بکنید، شرکت سازنده می‌تواند شما را دستگیر، جریمه و یا زندانی بکند. این‌ها مواردی است که شما آن‌ها را در موافقت‌نامه (License agreement) نرم‌افزار پذیرفته‌اید. چنین شرکت‌هایی اغلب برای کنترل کاربران اعمال آن‌ها را بر روی کامپیوترهایشان جاسوسی می کنند، فارغ از این که اساسا این شرکت‌ها به دنبال چه نوع اطلاعاتی از کاربران هستند، این کار تجاوز به حریم شخصی افراد محسوب می‌گردد. جالب است بدانید که در سال‌های اخیر ناشرین محصولات دیجیتال مثل فیلم، موسیقی و کتاب نیز به این جمع پیوسته‌اند و مثلا حق کپی کردن را از روی آلبوم موسیقی که بابت آن پول پرداخته‌اید — حتی برای استفاده‌ی شخصی در پخش‌کننده‌ی صوتی دیجیتال متعلق به خودتان — از شما صلب می‌کنند.

بنیاد نرم‌افزار آزاد نام موسسه‌ای است که از سال ۱۹۸۵ به دفاع از آزادی‌های اساسی کاربران نرم‌افزار می‌پردازد. این موسسه توسط ریچارد استالمن بنیان گذاشته شده است و از وظایف آن، در کنار ارائه‌ی تعریفی مشخص از نرم‌افزار آزاد و حفظ، دفاع و ارتقای آزادی‌های کاربران، توسعه‌ی سیستم عامل گنو (GNU) می‌باشد. هدف از پروژه‌ی گنو توسعه‌ی یک سیستم عامل تماما آزاد است که شامل همه‌ی نرم‌افزارهای مورد نیاز کاربران باشد. با گذشت بیش از ۲۵ سال از آغاز این پروژه (از سال ۱۹۸۴)، در حال حاضر گنو دارای بیش از ۵۰۰۰ نرم‌افزار منفرد شامل هر مورد قابل تصور می‌باشد. در حال حاضر چون بخش هسته (Kernel) این سیستم عامل، گنو هرد (GNU Hurd) کامل نیست از هسته‌ی لینوکس — که خود نیز آزاد می‌باشد — بهره می‌برد.

بر اساس تعریفی که بنیاد نرم‌افزار آزاد ارایه می‌دهد نرم‌افزار آزاد، آزادی کاربران را در اجرا، نسخه‌برداری، توزیع، مطالعه، تغییر و بهبود نرم‌افزار ارج می‌نهد. یا به اختصار نرم‌افزار آزاد به چهار نوع آزادی برای کاربران نرم‌افزار اشاره دارد:

• آزادی در اجرای برنامه، به هر منظوری (آزادی ۰).

• آزادی در بررسی چگونگی کارکرد برنامه و تغییر آن در راستای برآوردن نیاز‌های کاربر (آزادی ۱). دسترسی به کد منبع (Source Code) برنامه پیش‌فرضی برای این مورد محسوب می‌گردد.

• آزادی در توزیع نسخ برنامه برای یاری دیگران (آزادی ۲).

• آزادی در بهبود کیفیت برنامه و انتشار بهسازی‌ها (و در حالت کلی نسخه‌ی اصلاح شده) به عموم، تا همه‌ی اجتماع از آن بهره برند (آزادی ۳). دسترسی به کد منبع برنامه پیش‌فرضی برای این مورد محسوب می‌گردد.

در صورتی یک نرم‌افزار، آزاد محسوب می‌گردد که کاربران آن از همه‌ی این آزادی‌ها بهره‌مند باشند. آزادی در این‌جا بدین معنی است که نیازی به کسب اجازه و یا پرداخت پول برای انجام هر کدام از کارهای فوق نیست — این بدان معنی نیست که نرم‌افزار آزاد نمی‌تواند پولی باشد، چنانچه در حوزه‌ی نشر کتاب (غیر دیجیتال) نیز کاربران از برخی از آزادی‌های فوق برخوردارند و این هیچ منافاتی با پولی بودن کتاب‌ها ندارد.

در کنار همه‌ی این اوصاف نقطه‌ی قوت نرم‌افزارهای آزاد از نظر شخصی که نگاهی تکنیکی به نرم‌افزار دارد میزان بالای قابلیت اتکا (Reliability) آن‌ها در مقایسه با نرم‌افزار‌های اختصاصی معادل است که البته چیز چندان عجیبی هم نیست. از آن جا که نرم‌افزار آزاد از توان همه‌ی افراد اجتماع (شامل توسعه‌دهندگان و کاربران) در جهت حل مشکلات بهره می‌برد. کاربران نه تنها وجود باگ‌ها (Software bug) را گزارش می‌دهند، بلکه آن ها را تصحیح و اصلاحات را به دیگر افراد اجتماع ارسال می‌کنند؛ همه‌ی افراد در جهت حل مشکلات نرم‌افزار بر می‌آیند و نه گروه خاصی از توسعه‌دهندگان. علاوه بر این از آن‌جایی که کدهای نرم‌افزارهای آزاد بارها و بارها توسط افراد مختلف خوانده می‌شوند، احتمال بروز اشتباهات در میان کدها به حداقل می‌رسد. از لحاظ کارخوری (Usability) نیز به دلیل طبیعت تعاونی (Collaborative) و بهره‌گیری از عقل جمعی در توسعه‌ی این گونه نرم‌افزارها، کاربران نرم‌افزارهای آزاد می‌توانند در هر نسخه‌ی جدید — که معمولا با فاصله‌ی زمانی کمتری نسبت به نرم‌افزارهای اخنصاصی معادل منتشر می‌گردد — انتظار قابلیت‌های خلاقانه‌ی بسیاری داشته باشند. نسخه‌ی ۳ مرورگر فایرفاکس و نسخه‌ی ۴ محیط میزکار KDE تنها نمونه‌ای از این ویژگی هیجان انگیز را در میان نرم‌افزارهای آزاد بازگو می‌کنند.

ناگفته نماند که این ویژگی‌های تکنیکی در نرم‌افزارهای کدباز (Opensource) نیز به چشم می‌آید. با وجود این کدباز صرفا یک روش (متدلوژی) توسعه‌ی نرم‌افزار محسوب می‌گردد (و اتفاقا امروزه از نوع بسیار موفق آن)، در حالی که نرم‌افزار آزاد فرهنگ آزادی خواهی و یک جنبش اجتماعی است که با محدودیت‌هایی که برخی شرکت‌های نرم‌افزاری با کسب امتیازهای انحصاری بوجود آورده‌اند و به محیط ناسالم علمی دامن زده‌اند، مبارزه می‌کند. قصد دارم طی چند نوشته‌ی آتی به فلسفه‌ی نرم افزار آزاد پرداخته و ابعاد مختلف آن را در دنیای دیجیتال (چه نرم‌افزار و چه تالیفات هنری دیجیتال مانند موسیقی) و در میان جوامع علمی بپردازم.

* تصویر فوق، گنوی شناور، در حال مراقبه و نواختن فلوت از Nervax Design Tea